Άφωνοι και με σπαραγμό ψυχής παρακολουθήσαμε τα δραματικά γεγονότα που πρόσφατα εξελιχθήκαν στην Ελληνική ύπαιθρο.
Με πάνω από εξήντα τέσσερεις νεκρούς, με περίπου 1,3 εκατομμύρια στρέμματα δάσους καμένα, 4,500 σπίτια κατεστραμμένα ή καμένα και 60,000 αιγοπρόβατα θύματα των αδηφάγων φλογών, η Ηλεία, η Μεσσηνία και η Αρκαδία αντιμετώπισαν μια σύγχρονη τραγωδία, που όμοια της δεν είχε ποτέ ξαναπαρουσιαστεί.
Με την Εύβοια να συναγωνίζεται την καταστροφή εκ του πυρός, η Ελλάδα και οι απανταχού Έλληνες βίωσαν στιγμές ανείπωτου πόνου και οδύνης με το να βλέπουν ανθρώπους και γνωστούς κι αγαπημένους τόπους να παραδίδονται στις φλόγες και τον αφανισμό.
Μέρη που περπατήσαμε, δένδρα, κάτω από τη σκιά των οποίων ξαποστάσαμε, σπίτια και περιουσίες πατρικές και συγγενών και φίλων δεν υπάρχουν πια.
Η μάνα με τα δυο της παιδιά που τυλίχτηκαν στις φλόγες, οι άλλοι που αποκλείστηκαν και έχασαν τη ζωή τους, όλοι αυτοί οι συνάνθρωποι μας που βρήκαν μαρτυρικό θάνατο από τη λαίλαπα του πυρός παραμένουν έντονα χαραγμένοι στη μνήμη και στις καρδιές μας κι ο πόνος των δικών τους γίνεται και δικός μας, για ζωές που χάθηκαν τόσο άδικα και τόσο τραγικά.
Με μέρος της ιστορίας μας και του πολιτισμού μας να κινδυνεύει να γίνει στάχτη στην αρχαία Ολυμπία, ο πολιτισμένος κόσμος παρακολούθησε με τρόμο τις υπεράνθρωπες προσπάθειες που καταβλήθηκαν προς διάσωση του λίκνου των Ολυμπιακών Αγώνων και την παγκόσμια κληρονομιά του ολυμπισμού.
Οι ανυπολόγιστες καταστροφές των τελευταίων ημερών στην Πελοπόννησο και την Εύβοια έρχονται να προστεθούν στις πολλές άλλες πυρκαγιές που ξέσπασαν στην Ελλάδα αυτό το καλοκαίρι, με άμεσο αποτέλεσμα να θρηνούνται 2,7 εκατομμύρια στρέμματα δάσους αυτή τη χρονιά.
Η πρωτοφανής αυτή οικολογική και οικονομική καταστροφή που έχει πλήξει την Ελλάδα μας, δημιουργεί ένα τεράστιο πρόβλημα αντιμετώπισης των αναγκών που έχουν προκύψει και παρ' όλη την άμεση και γενναιόδωρη αποζημίωση που έχει εξαγγείλει και θέση σε εφαρμογή η κυβέρνηση σε χρόνο ρεκόρ (μήπως λόγω εκλογών;) οι ζημιές που η φωτιά έχει προξενήσει στο περιβάλλον, αλλά και στο βιός πολλών χιλιάδων ανθρώπων, θα περάσει πολύς καιρός και θα χρειαστούν τεράστια οικονομικά ποσά για να αντιμετωπιστούν.
Ήδη, ο απανταχού ελληνισμός έχει κινητοποιηθεί και οι πολλές ερανικές προσπάθειες που διοργανώνονται, τόσο μέσα στην Ελλάδα όσο και στο εξωτερικό, έχουν αρχίσει να συγκεντρώνουν σοβαρά χρηματικά ποσά αλλά και πολύ υλικό και εφόδια πρώτης ανάγκης.
Η προσπάθεια της οργανωμένης παροικίας μας, υπό την αιγίδα του Ελληνοκαναδικού Κογκρέσου και με τη συνεργασία των δύο μεγάλων κοινοτήτων, Μόντρεαλ και Λαβάλ και όλων των άλλων συλλόγων, που διεξάχθηκε το περασμένο Σάββατο από το ραδιοφωνικό σταθμό CFMB με συνεργασία όλων σχεδόν των παροικιακών μέσων ενημέρωσης, συγκέντρωσε το πρωτοφανή σε ύψος ποσών των 200 χιλιάδων δολαρίων περίπου.
Πέρα όμως του ανθρώπινου δράματος, της βιβλικής καταστροφής και του πένθους για το χαμό τόσων συνανθρώπων μας, οι φωτιές στην Ελλάδα θα αποτελέσουν σίγουρα και μια κρίση συνειδήσεως και μια αφορμή επανεξέτασης του τρόπου με τον οποίον ενεργούν και αντιμετωπίζουν το συγκεκριμένο κίνδυνο των πυρκαγιών τόσο οι Έλληνες όσο και το ίδιο το κράτος.
Με τον πρωθυπουργό Κώστα Καραμανλή σε πρόσφατες δηλώσεις του να μιλά ήδη για «αλλαγές και μεταρρυθμίσεις που θα καταστήσουν το κράτος πιο λειτουργικό και αποτελεσματικό», φαίνεται πως έχει φτάσει η ώρα για μια ανάλυση και ένα προβληματισμό που ίσως να επιτρέψει μια πιο αποτελεσματική μελλοντική αντιμετώπιση του προβλήματος.
Ασύμμετρη απειλή, οργανωμένο σχέδιο κι άλλες υπεκφυγές
Κάθε καταστροφή θα ήταν άδικο και ασύμφορο να μην αποτελέσει την αφετηρία ενός διαλόγου και μιας αναζήτησης τρόπου αποφυγής επανάληψη της.
Οι άναρθρες κραυγές, που συχνά πρώτα ξεστομίζονται κάθε φορά που μας πλήττει το κακό, όχι μόνο δε σώζουν, αλλά και αποπροσανατολίζουν από τα κύρια αιτία του κακού.
Από την άλλη πλευρά, καλλιεργούν ένα κλίμα ηττοπάθειας που μας θέλει θύματα, που άλλοι φταίνε για τα προβλήματα μας και τα παθήματα μας και που δίνουν την ευκαιρία στους περισσότερους να αντιμετωπίσουν μοιρολατρικά την καταστροφή και -με το να ανασηκώνουν ανήμπορα τους ώμους- να παραδίδονται στην απραξία και στην άρνηση αντιμετώπισης των προβλημάτων, εφόσον ό,τι και να κάνει κανείς είναι μάταιο, μια και οι «άλλοι» θα βρουν τον τρόπο να μας βλάψουν.
Έτσι κι αυτή τη φορά της εθνικής τραγωδίας, η συνωμοσιολογία έλαμψε περίτρανα όχι μόνο σε ορισμένα μέσα ενημέρωσης αλλά και στο λόγο αρκετών κυβερνητικών παραγόντων.
Αυτή η λαϊκίστικη τακτική που έφερε ΜΜΕ να μιλούν ανοικτά περί ξένης απειλής και οργανωμένου σχεδίου «τιμωρίας» του Καραμανλή από τη ΣΙΑ διότι προέβηκε σε συμφωνία με τον Πούτιν (Ακρόπολη), για την είσοδο Κοσοβάρου που είχε τεθεί υπό παρακολούθηση με ελικόπτερα από τις καταδιωκτικές αρχές (άλλη αθηναϊκή εφημερίδα), με τον Αντένα να προβάλει συνεχώς τον υπότιτλο «στόχος η Ελλάδα» και με πολλά άλλα ΜΜΕ να αφήνουν να εννοηθεί ότι η όλη καταστροφή αποτελεί μέρος συνωμοσίας με δράστες από τους αναρχικούς των Εξαρχείων, στους κουκουλοφόρους, σε αντιπολιτευτικά στοιχεία του ΠΑΣΟΚ, στους «Γκρίζους Λύκους» και άλλους εγχώριους και ξένους εχθρούς της πατρίδας μας.
Ο υπουργός Δημόσιας Τάξης, κ. Β. Πολύδωρας, δεν έχασε την ευκαιρία να αναπτύξει τη δική του θεωρία, μιλώντας περί «ασύμμετρης απειλής», χωρίς όμως να κατονομάζει συγκεκριμένα από ποιόν και γιατί, κάτι που υιοθέτησε και η υπουργός εξωτερικών, κ. Ντόρα Μπακογιάννη.
Ήταν δε τόσο έντονη η διάθεση αποδοχής μιας οργανωμένης κατάστασης που δημοσκόπηση αμέσως μετά την έναρξη των προσφάτων πυρκαγιών δείχνει πως το 67% του λαού συμφωνεί με την άποψη πως οι πυρκαγιές αποτελούν οργανωμένο σχέδιο κατά της χώρας, ενώ μόνο το 22% δεν πιστεύει κάτι τέτοιο.
Έρχονται όμως οι έρευνες της Πυροσβεστικής και της Αντιτρομοκρατικής να διαψεύσουν τα διάφορα σενάρια συνωμοσίας και «ασύμμετρης απειλής».
Μέχρι τις 29 Αυγούστου είχαν συλληφθεί 20 άτομα από τις περιοχές που επλήγησαν από τις πυρκαγιές, εκ των οποίων μόνο δύο κατηγορούνται για εμπρησμό εκ προθέσεως, ένας 45χρονος από τη Φλώρινα και ένας 65χρονος από το Ν. Οίτυλο. Οι υπόλοιποι διώκονται για εμπρησμό από αμέλεια. Ανάμεσα σε αυτούς μια ηλικιωμένη που έβραζε κόλλυβα, εργάτες που ενεργούσαν οξυγονοκολλήσεις, δύο 11χρονα παιδιά και δύο παραθεριστές στη Λευκάδα.
Επιπλέον, σύμφωνα με την Πυροσβεστική, τίποτα το αξιοποιήσιμο δεν έχει προκύψει από την εξέταση των διαφόρων «ευρημάτων» που είχαν συλλεγεί από τις περιοχές όπου εκδηλώθηκαν οι φωτιές.
Από την πλευρά της, η Αντιτρομοκρατική ακύρωσε σενάρια τρομοκρατίας , με τον εισαγγελέα Δ. Παπαγγελόπουλο να δηλώνει πως: «προς το παρόν δεν υπάρχουν ενδείξεις περί τρομοκρατικής δράσης».
Εξάλλου, τόσο η Αντιτρομοκρατική όσο και η ΕΥΠ δηλώνουν πως από τις μέχρι τώρα έρευνες δεν έχουν προκύψει στοιχεία που να συνηγορούν περί της εκδοχής τρομοκρατικής δράσης, είτε από εγχωρίους είτε από αλλοδαπούς τρομοκράτες και ότι «είναι δεδομένο πως δεν πρόκειται για δράση οικοπεδοφάγων».
Η ζημιά όμως έχει γίνει. «Πιστεύω ακράδαντα πως οι φωτιές έχουν μπει από δόλο» επέμενε φίλος μου, κάτι που ασπάζονται οι περισσότεροι από τους εδώ συνομιλητές του τις τελευταίες μέρες.
Κι εδώ είναι που εστιάζεται το πρόβλημα. Η αποδοχή με ευκολία του καταμερισμού της ευθύνης στους άλλους, στην υιοθέτηση της νοοτροπίας του θύματος, που απαγορεύει την αναζήτηση των πραγματικών αιτιών, τον ορθολογικό τρόπο αντιμετώπισης των συλλογικών μας ευθυνών και την αφαίρεση του κινήτρου για μάθηση και βελτίωση είναι αποτέλεσμα αυτής ακριβώς της τάσης να «φορτώνουμε» στους άλλους, τους άγνωστους, τους κακούς, πολλά από εκείνα που αν είχαν αρχικά προκαλέσει την προσοχή μας και τη φροντίδα μας, να μη μας είχαν σήμερα καταστρέψει.
Κάτι που εξάλλου συμμερίζεται και η υπουργός Τουριστικής Ανάπτυξης, Φάνη Πάλλη-Πετραλιά, που παραδέχτηκε πως «η ασύμμετρη απειλή» ήταν αδόκιμος όρος και που οι ξενοδόχοι στην Ολυμπία θεωρούν σαν κύριο αίτιο ακύρωσης κρατήσεων από ξένους τουρίστες, που ξεπέρασαν τις 15,000.
Πρόληψη, ευθύνες κι άλλα συμπεράσματα
Θα ήταν άδικο και καθόλου εποικοδομητικό να αφήσουμε κι αυτή την εθνική τραγωδία να περάσει χωρίς μια απογραφή όλων εκείνων των αιτιών που αν δεν ευθύνονται εξ ολοκλήρου, τουλάχιστον συνέδραμαν στον όλεθρο που μας βρήκε.
Η πυρκαγιά είναι μια πραγματικότητα, ο κίνδυνος της οποίας, στη συγκεκριμένη περίπτωση, ενισχύεται από τις ακραίες καιρικές συνθήκες- ανομβρία και πρωτοφανή τρία κύματα καύσωνα- που επικράτησαν φέτος στην Ελλάδα.
«Πυριτιδαποθήκη τα δάση» χαρακτηρίζει ο κ. Παύλος Κωνσταντινίδης, δασολόγος του ινστιτούτου Δασικών Ερευνών της Θεσσαλονίκης. «Εμπρηστής μπορεί να γίνει και η ίδια η φύση» λέει ο δασολόγος, «με τους θάμνους και τα πουρνάρια στα δάση με την ιδιότητα που έχουν να βγάζουν γύρω από το φύλλωμα τους αιθέρια έλαια, μπορούν να αποτελέσουν την τέλεια εμπρηστική μηχανή, καθώς αρκεί μόνο μια σπίθα ή ένα γυαλί πεταμένο στο δάσος για να ξεκινήσει η πυρκαγιά.»
Ωστόσο, το 98% των πυρκαγιών οφείλεται σε ανθρωπογενή αίτια και μόνο το 2% σε φυσικά. Παρ' όλα αυτά όμως, η πρόληψη δεν φαίνεται να αποτελεί μέρος της φροντίδας των διαφόρων φορέων, που δεν δίνουν οδηγίες στους πολίτες για το τι πρέπει να προσέξουν για να μην προκαλέσουν πυρκαγιά.
Με τη νοοτροπία να ψάχνουν πίσω από κάθε πυρκαγιά για κάποιο εμπρηστή, δεν δημιουργείται το ενδιαφέρον απόκτησης της σχετικής γνώσης αποφυγής εμπρησμού από αμέλεια. Οι γνώσεις πρόληψης φαίνεται καθαρά πως είναι μάλλον ανύπαρκτες και σε συνδυασμό με την έλλειψη πολιτικής αγωγής ο κάθε πολίτης δείχνει ελάχιστο ενδιαφέρον για την προληπτική αντιμετώπιση κινδύνου πυρκαγιάς.
Έτσι, τα ξερά χορτάρια οργιάζουν γύρω από τις κατοικίες τους, η χρήση φωτιάς γίνεται χωρίς πολύ σκέψη και φροντίδα πρόληψης, η αποθήκευση εύφλεκτων υλικών δε τυγχάνει της απαραίτητης έγνοιας και γενικά, ο κίνδυνος πυρκαγιάς φαίνεται πως για πολλούς είναι το τελευταίο που τους απασχολεί όταν πετούνε το αναμμένο τσιγάρο τους, ψήνουν στο ύπαιθρο και προβαίνουν σε άλλους είδους δραστηριότητες που μπορούν να προκαλέσουν ανάφλεξη.
Αλλά και η πολιτεία φαίνεται πως δεν αντιμετωπίζει με την απαραίτητη σοβαρότητα το ενδεχόμενο πυρκαγιάς. Με τις υπεύθυνες υπηρεσίες να αλλάζουν θέσεις, σαν να παίζουν μουσικές καρέκλες, μεταφέρεται η ευθύνη στην αρμοδιότητα της Πυροσβεστικής και στην Πολιτική Προστασία (μηχανισμός καταστολής) από τη Δασική Υπηρεσία (μηχανισμός πρόληψης).
Η γνωστή κόντρα του γενικού γραμματέα Πολιτικής Προστασίας με τον αρχηγό της Πυροσβεστικής, δημιουργεί προβλήματα συντονισμού και συνεργασίας.
Η εγκατάσταση αυτομάτων πυροσβεστικών μέσων σε διαφόρους χώρους (Ολυμπία, Σχινιά Αττικής κ.α.) στην περίοδο των Ολυμπιακών αγώνων, σήμερα, είτε δεν λειτουργούν αποτελεσματικά είτε καθόλου, λόγω έλλειψης συντήρησης και διαχείρισης.
Έγγραφο της Γενικής Διεύθυνσης Ανάπτυξης και προστασίας Δασών και Φυσικού Περιβάλλοντος καταδεικνύει τις ελλείψεις όσον αφορά το σχέδιο πρόληψης και καταστολής δασικών πυρκαγιών από το 2006.
Ερευνητικό πρόγραμμα του Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης όχι μόνο δεν έχει συμπληρωθεί με στατιστικά στοιχεία επεξεργασίας των αιτιών των πυρκαγιών την τελευταία εικοσαετία και άλλων στοιχείων που θα καθόριζαν την τοποθέτηση πυροφυλακίων και σημεία εγκατάστασης υδροληψίας, αλλά και το υπάρχον υλικό δεν αξιοποιήθηκε.
Και ο κατάλογος είναι μακρύς, από την ύπαρξη σχεδίου που δεν εφαρμόστηκε, στη δυσκαμψία των επιχειρησιακών οργάνων, στο αλαλούμ που δημιούργησε το άνευ προηγουμένου μέγεθος της πύρινης λαίλαπας.
Εκείνο όμως που μου προκάλεσε τρομερή εντύπωση ήταν οι δηλώσεις διαφόρων πολιτών που πάλεψαν μόνοι τους και έσβησαν την πυρκαγιά που απειλούσε το χωριό τους και τα σπίτια τους.
«Παλέψαμε μόνοι μας. Εντάξει, δεν έστειλαν πυροσβεστικά, αλλά δεν υπήρχε ούτε ένας να μας καθοδηγήσει» λέει ο Γιώργος Ρούμπουλος από την περιοχή της Ζαχάρως.
Δηλώσεις που καταδεικνύουν πως και η πρόληψη αλλά και η καταστολή της πυρκαγιάς δεν είναι τοπικό ζήτημα.
Εδώ, το σύστημα που ισχύει είναι κατά πολύ διαφορετικό. Η πυροσβεστική, όπως εξάλλου και η αστυνομία είναι καθαρά τοπικό θέμα. Ο κάθε δήμος, ευθύνεται για τη δημιουργία και διατήρηση πυροσβεστικού σώματος πλήρως εξοπλισμένου, το οποίο όχι μόνο ευθύνεται για την καταστολή των πυρκαγιών, αλλά και για την πρόληψη τους.
Το ίδιο ισχύει και για τους «φτωχούς» και μη πολυπληθείς δήμους και κοινότητες. Στην περίπτωση των οποίων, το πυροσβεστικό σώμα αποτελείται από εθελοντές , που όμως δεν παύει να είναι κατάλληλα εκπαιδευμένοι κι εξοπλισμένοι.
Τοιουτοτρόπως, η κάθε τοπική πυροσβεστική υπηρεσία γνωρίζει πολύ καλά την περιοχή, τις ανάγκες της, ζει στον τόπο και μπορεί να κινηθεί άμεσα κι αποτελεσματικά όταν παρουσιαστεί ανάγκη.
Φυσικά, αυτό δεν απαλλάσσει την εκάστοτε Επαρχιακή κυβέρνηση από την ευθύνη προστασίας των δασών και την καταστολή των πυρκαγιών που ενίοτε ξεσπούν εκεί.
Βλέπουμε, λοιπόν, μια άλλη μέθοδο αντιμετώπισης κινδύνου πυρκαγιάς που έχει όλα τα θετικά στοιχεία της άμεσης επέμβασης, καθώς και της πρόληψης από ανθρώπους που ζουν από κοντά τον τόπο και που έχουν προσωπικό κι άμεσο ενδιαφέρον προστασίας του.
Και μερικά στατιστικά στοιχεία, έτσι για την ιστορία
Αναμφισβήτητα, το φετινό καλοκαίρι σήμανε για την Ελλάδα ρεκόρ καταστροφών όλων των εποχών. Με το θλιβερό απολογισμό να απαριθμεί 75 νεκρούς και σχεδόν 2,5 εκατομμύρια δασικά στρέμματα καρβουνιασμένα και με 150 χωριά σε Ηλεία, Αχαΐα, Κόρινθο, Λακωνία, Αρκαδία, Εύβοια, Ιωάννινα, Αργολίδα, Καστοριά να έχουν υποστεί μεγάλες καταστροφές, το σύνολο των 6,100 πυρκαγιών τους τελευταίους δύο μήνες δεν αποτελεί ρεκόρ, όπως πολλοί πιστεύουν.
Σύμφωνα με στοιχεία της Πυροσβεστικής, το 2000 ξέσπασαν 14.021 φωτιές, το 2001 13.819, 8.683 το 2002 και 9.117 το 2003.
Όσα στρέμματα έχουν καεί τα τελευταία 8 χρόνια, κάηκαν αυτό το καλοκαίρι, ενώ τα 2,5 εκατομμύρια κατεστραμμένα στρέμματα αποτελούν ρεκόρ από τη σύσταση του σύγχρονου ελληνικού κράτους.
Μόνο στην περιοχή της Αιγιαλείας κάηκαν 140.000 ελαιόδεντρα και 3.500 στρέμματα σταφίδας. Τρεις χιλιάδες άνθρωποι έχουν μείνει άστεγοι και 1.500 σπίτια κι αγροικίες έχουν καταστραφεί στην Πελοπόννησο, Αιτωλοακαρνανία, Αττική, Ιωάννινα και Καστοριά.
Σε 10.000 ευρώ ανά δασικό στρέμμα υπολογίζει έρευνα του Αριστοτέλειου Πανεπιστημίου το κόστος αποκατάστασης των καμένων δασών και σε συνδυασμό με τις υπόλοιπες καταστροφές ο απολογισμός της συμφοράς ανέρχεται σε δισεκατομμύρια ευρώ.
Μια καταγραφή, που μαζί με το χάσιμο τόσων ζωών βυθίζει σε οδύνη αλλά και σε βαθιά σκέψη τους Έλληνες, όπου κι αν αυτοί βρίσκονται.
[δημοσιευμένο από τον Νίκο Τ. Παγώνη τον Σεπτέμβρη του 2007... επικοινωνήστε με τον συγγραφέα στο ntp @ pagonismarkatos.com]
Χθες, στις 14/09/2007, άνοιξε τις πύλες της